Abstract
Koniec XV w. to czas krystalizacji urzędu hetmana. Urzędu, który z biegiem czasu stanie się jednym z najbardziej pożądanych i dających niesamowitą możliwość awansu politycznego stanowiskiem. Celem autorki niniejszego artykułu jest przyjrzenie się funkcjonowaniu tego urzędu w końcu XV i początkach XVI w. oraz relacjom na linii hetman -król. W pierwszej kolejności należałoby się przyjrzeć okolicznościom i celom, w jakich ów urząd został ustanowiony 1 . W dawnej historiografii polskiej rozgorzała na ten temat zaciekła dyskusja. Po raz pierwszy problem podjął administracyjnym 5 . Urzędnicy ci pojawiają się od czasu do czasu z tytułem heitman, którego etymologię wywodzi Kutrzeba z Czech, gdzie wyraz capitaneus tłumaczono właśnie jako hetman foot_1 . Hetman jest więc według Autora tożsamy z capitaneus 7 . Zygmunt Tarliński wystąpił z krytyką przyjętych przez Korzona założeń 8 , uznając, iż początki hetmaństwa są ściśle związane z dynastią jagiellońską oraz tradycjami litewskimi. Według autora hetman był swojego rodzaju przedłużeniem władzy jagiellońskiej, opartej na "podbójczym despotyzmie litewskim" 9 , kimś w rodzaju zastępcy, przedstawiciela króla w kwestiach militarnych. Do tematu powrócił jeszcze Stefan Woliński 10 w roku 1933. Autor wiązał powstanie urzędu hetmana z upowszechnieniem się wojsk zaciężnych za czasów Kazimierza Jagiellończyka 11 . Odrzucił możliwość wyprowadzenia urzędu hetmana od okazjonalnie mianowanych zastępców wojskowych 12 . Przełom nastąpił wraz z ukazaniem się pracy Zdzisława Spieralskiego 13 . Autor początki hetmaństwa wiązał z upowszechnieniem się wojsk zaciężnych 14 . Odrzucił pogląd Kutrzeby, jakoby zasadnym było wyprowadzanie urzędu hetmana od okazjonalnie mianowanych przez monarchę zastępców w dowodzeniu pospolitym ruszeniem czy też dowódców wojsk nadwornych. Artykuł Spieralskiego wywołał sporą krytykę, przede wszystkim Stanisława M. Kuczyńskiego 15 i Bronisława Cetery 16 . S.M. Kuczyński bronił kwestii wywodzenia hetmana od starosty. Przekonywał, iż nim wykształciło się pojęcie hetmana XVI -wiecznego, istniał hetman "w formach zalążkowych" posiadający inne kompetencje niż XVI -wieczny dowódca wojsk zaciężnych 17 . Takimi właśnie "hetmanami" byli urzędnicy tytułowani: capitaneus exercitus 18 . Krytyka zaś Cetery była właściwie podyktowana chęcią obrony poglądów Korzona. Sam zaś Cetera poszukiwał początków hetmaństwa już w dobie pierwszych Piastów 19 . Do tematu powrócił Włodzimierz Dworzaczek, który wiązał powstanie urzędu hetmana z upowszechnieniem wojsk zaciężnych po doświadczeniach wojny trzynastoletniej. Te z kolei oddziały przybierały formę wojsk stałych, stacjonujących głównie na Rusi z powodu nieustannego zagrożenia granic południowo -wschodnich. Wojska te zwane były następnie obroną potoczną, z kolei ich dowódcy z czasem przekształcili się w hetmanów polnych 20 . Prace Marka Plewczyńskiego 21 , Tadeusza Grabarczyka 22 i Aleksandra Bołdyrewa foot_2 do kwestii genezy hetmaństwa podchodzą dosyć pobieżnie, koncentrując się raczej na funkcjonowaniu urzędu hetmana już w XVI w. Powstanie urzędu hetmana było wypadkową kilku czynników. Po pierwsze, w połowie XV w. nastąpiły znaczne zmiany w systemie wojskowym: od czasu wojny trzynastoletniej stało się jasne, że pospolite ruszenie jest przeżytkiem, zaś wojska zaciężne przejęły rolę podstawowej jednostki wojskowej. Te oddziały były wysoko wykwalifikowane i zaprawione w boju w odróżnieniu od szlachty, coraz bardziej opieszale podchodzącej do obowiązku służby wojskowej. Proces ten w toku XV i XVI w. będzie się pogłębiał. Ponadto pojawiła się broń palna, a także rozwinęła taktyka wojskowa. W nowej sytuacji monarcha potrzebował kogoś, kto jest w stanie dowodzić profesjonalnym już przecież wojskiem, kto posiada odpowiednią wiedzę i kwalifikacje. Sam król nie zawsze poczuwał się do takiej roli, nie zawsze też miał ku temu predyspozycje. Kolejny czynnik mający wpływ na ukształtowanie się urzędu hetmana to stałe zagrożenie południowo -wschodnich granic Polski. Raz po raz spadały na Kresy ataki Tatarów czy Mołdawian, do tego dochodziło wciągnięcie Polski w konflikt litewsko -moskiewski, a i zagrożenia tureckiego nie można było 17 Ibidem, s. 285. 18 Ibidem, s. 293. 19 Te trzy czynniki dały podłoże dla ukształtowania się urzędu hetmana i przyczyniły się do tego, iż monarcha uznał za słuszne scedować część swoich prerogatyw w sferze wojskowej na urzędnika specjalnie do tego powołanego. Formowanie urzędu nie było jednakże kwestią paru dni. Przebiegało w kilku fazach, a w każdej z nich prerogatywy i kompetencje hetmana były inne. Również tytulatura ulegała przeobrażeniom i w każdej z faz termin "hetman koronny" oznaczał w praktyce co innego. Początkowo (tj. pod koniec XV w.) głównym celem nominacji hetmanów (campiductor) było powierzanie im dowództwa w konkretnej wyprawie wojskowej i ustanawianie ich wyłącznie na czas jej trwania (pierwszym był w 1461 r. Piotr Dunin) 25 . Sytuacja zmieniła się, gdy w 1484 r. Turcy zdobyli Kilię i Białogród. Wówczas sprawa zagrożenia południowo -wschodnich granic Polski nabrała szczególnego znaczenia. Do tego raz po raz powtarzały się najazdy tatarskie, pustoszące południowo--wschodnie ziemie polskie. Hetman powoływany jedynie na czas określonej wyprawy nie zdawał w tych warunkach egzaminu. Wydarzenia te zmuszały do zorganizowania na Kresach specjalnej obrony i powołania dowódcy wojskowego, który mógł się opiekować stale zagrożonymi obszarami. Próbę podjęto już w 1484 r. Należy z nią łączyć nominację Feliksa Paniowskiwgo, a potem Stanisława Pieniążka na hetmana koronnego 26 . Obydwaj sprawowali urząd dożywotnio, niemniej jednak był to bardziej wynik "śmierci w czasie pełnienia służby" niż ustanowienia owego urzędu jako dożywotniego. Mimo posiadania tytułu hetmana koronnego, funkcji, jaką pełnili Feliks Paniowski i Stanisław Pieniążek, w niczym nie przypominali urzędników przychodzących nam na myśl, gdy mówimy o hetmanie koronnym. Zarówno Feliks Paniowski, jak i Stanisław Pieniążek zostali bowiem wysłani na Kresy celem zorganizowania tam stałej obrony 27 . Paniowski nie brał udziału w wyprawie przeciw Stefanowi Mołdawskiemu, mimo że ta miała miejsce już po jego nominacji na hetmana w 1484 r. Miał pozostać na Kresach celem ochrony granic 28 . Podobnie było z Pieniążkiem. Kiedy w trakcie sprawowania przez niego urzędu hetmana doszło do wyprawy na Prusy, hetmanem na czas owej wyprawy mianowany został Jan Jasieński 29 , zaś hetman koronny w najmniejszym nawet stopniu nie angażował się we wspomniany zatarg. Obaj w żadnym wypadku nie byli najwyższymi dowódcami wojskowymi w kraju. Co więcej, mimo podjętych prób ani Paniowskiemu, ani Pieniążkowi nie udało się zorganizować stałej armii dla obrony Kresów. Ostateczna decyzja o zorganizowaniu tejże zapadła dopiero w 1492 r., kiedy to 2 listopada Stanisław z Chodcza został mianowany dowódcą obrony potocznej, zaś rotmistrzom wydane listy przypowiednie 30 . Funkcja pełniona przez opisanych hetmanów przypominała zatem raczej zakres działania hetmanów polnych, mimo iż w źródłach z taką tytulaturą nie występują. Odpowiadali za obronę Kresów przed atakami tatarsko -mołdawskimi, a ich zadaniem było zorganizowanie stałej armii, która miała sprostać stawianym jej celom obronnym. Inaczej sprawa wyglądała w 1503 r., gdy hetmanem wielkim mianowany został Mikołaj Kamieniecki. To trzecia faza formowania się urzędu i powstanie właściwego urzędu hetmana koronnego. Podobnie jak poprzednie, była ona wypadkową zmieniającej się sytuacji politycznej państwa. Od momentu, gdy Aleksander objął rządy w kraju, Polska wciągnięta została bowiem w konflikt z Moskwą. Konflikt ten pochłonął też w sposób znaczny samego monarchę, który większość czasu spędzał na Litwie 31 . Tymczasem nierozwiązanym problemem pozostał zatarg z Mołdawią o Pokucie, wspomniane już powtarzające się najazdy Tatarów, a ponadto Turcja, która zajmowała dwuznaczne stanowisko. Przebywający na Litwie Aleksander nie był w stanie samodzielnie dowodzić wojskiem. Nie mógł tego robić także hetman polny, jego zadaniem była bowiem obrona Kresów, zaś Małopolska, do której coraz częściej docierały ataki tatarskie 32 , nie miała klasycznego starosty generalnego. W tej sytuacji Aleksander podjął decyzję o nominacji Kamienieckiego na hetmana krakowskiego, jak początkowo w źródłach był nazwany. Pod względem kompetencji ów hetman miał być zwierzchnikiem hetmana polnego, a także dowódcą wojsk zaciężnych. Pospolite ruszenie nadal podlegało starostom, zaś głównodowodzącym był monarcha. Co prawda w dekrecie nominacyjnym Kamienieckiego z 1503 r. mowa jest o dowodzeniu przez niego pospolitym ruszeniem, jednakże wynikało to ze sprawowanego przez Kamienieckiego urzędu starosty krakowskiego 33 . Praktyka taka (nadawanie starostw hetmanom) była szeroko stosowana w szczególności na Rusi. Wiązała się z tym, że liczba tzw. obrony potocznej ulegała sporym wahaniom i często nie było możliwe strzec południowo -wschodnich granic państwa jedynie przy pomocy zaciężnych, było ich bowiem za mało. Dlatego podjęto próbę powiązania kompetencji hetmana odnośnie do zarządzania wojskiem zaciężnym z uprawnieniami starosty w dowodzeniu pospolitym ruszeniem, tak by hetman mógł także zawiadywać pospolitym ruszeniem. Z tego właśnie powodu hetman polny Chodecki 34 , który w momencie nominacji (1492 r.) posiadał jedynie starostwo halickie, w 1496 r. otrzymał w nadanie także kasztelanię lwowską oraz starostwo kamienieckie 35 . Podobnie Piotr Myszkowski (kolejny z hetmanów polnych) 3 maja 1499 r., w mo-32 Na ten przykład w 1498 r. miała zapanować w Krakowie wręcz panika, pospiesznie pogłębiano fosy, zaś z Wrocławia sprowadzono dodatkowe centary prochu, zob.: MRPS II, nr 1214, 1220; Wapowski, s. 33-34; Maciej z Miechowa, Chronica Polonorum. Suplementum. mencie nominacji na hetmana polnego, otrzymał starostwo lwowskie, zostając tym samym starostą generalnym dla obrony ziem ruskich 36 . Zadania Kamienieckiego były jednak znacznie szersze. W jego kompetencjach leżało już nie tylko dowodzenie wojskiem w czasie wyprawy, ale także administrowanie nim w latach pokoju. On został zatem wyznaczony komisarzem królewskim dla rozpatrzenia spraw osób oskarżonych o niedopełnienie obowiązku służby wojskowej w wyprawach w 1497 i 1509 r. 37 , jego zadaniem było także rozpatrywanie wniosków o zwolnienie czy to z niej w ogóle, czy też z udziału w wyprawie, jak chociażby Baltazara Luszczyckiego w 1509 r. Takich zwolnień było zresztą niemało 38 . Co więcej, początek XVI w. to czas, kiedy monarcha zaczął zdawać sobie sprawę z konieczności utworzenia wojska stałego. W obliczu ciągłego zagrożenia już nie tylko na południowym wschodzie, ale także ze strony Habsburgów i Moskwy, szlachta, która coraz oporniej stawała w szeregi wojska, mocniej podkreślała swą niechęć do uczestnictwa w wyprawach, większe były też animozje pomiędzy Wielkopolanami a Małopolanami na temat celowości i kierunku obieranej polityki i organizowanych wypraw (Wielkopolanie byli całkowicie przeciwni wyprawom kierowanym na Pokucie czy pertraktacjom granicznym toczonym z Mołdawianami, uważając te tereny za egzotyczne, zaś angażowanie się w te kwestie za stratę czasu i pieniędzy), stało się jasne, że konieczna jest zamiana obowiązku służby wojskowej na podatek służący utrzymaniu armii stałej. Zadanie przeprowadzenia tej relucji po części spadło właśnie na hetmana Kamienieckiego, zresztą gorącego zwolennika reformy. Hetman nie tylko prowadził agitację wśród szlachty, po uzyskaniu przez Zygmunta zgody na wprowadzenie podatku (sejm piotrkowski w październiku 1512 r. oraz sejmik generalny Wielkopolan w Poznaniu w marcu 1513 r. 39 ), odpowiedzialny był także za przeprowadzenie popisów szlachty celem oszacowania majątków szlachciców i ustalenia wysokości nowych należności (na kwietniowym zjeździe w Kole w 1512 r. ustalono wysokość relucji na 5 florenów od konia 40 ). Dojście do porozumienia ze szlachtą nie było jednak łatwe. Podczas popisu wojska 13 lipca 1513 r. w Proszowicach doszło do kłótni Mikołaja Kamienieckiego ze szlachcicami na temat tego, co stanie się ze starymi spisami i kto będzie przechowywał nowe 41 . Niewiele lepiej przebiegła kolejna próba. W 1514 r. zebrała się szlachta pod przewodnictwem hetmana celem dopełnienia wspomnianego wcześniej popisu. Tymczasem szlachta krakowska nie tylko nie uznała postanowień sejmu piotrkowskiego sankcjonującego zasadę relucji, ale także wysłała poselstwo do Zygmunta I, skarżąc się na Mikołaja Kamienieckiego, jakoby ten obraził szlachtę swym wystąpieniem w czasie ogłaszania dekretów. Wysłany przez szlachciców poseł Taszycki nie uściślił jednakże, o jaką to obrazę chodzi 42 . Najpewniej oddany sprawie reformy wojska Kamieniecki, zmęczony nieudolnością i opieszałością szlachty stroniącej zarówno od służby wojskowej, jak i od płacenia na ten cel podatków, powiedział jasno, co o tym sądzi, bądź też zmęczony postawą możnych odniósł się do nich lekceważąco. Nie są to jednak jedyne prerogatywy hetmana. Pełnił on także bardzo istotną funkcję jako prawa ręka monarchy w zarządzaniu krajem. Dla przykładu, kiedy w roku 1506 Aleksander opuszczał Koronę, ustanowił tzw. vicesregenta, którym został Spytek z Jarosławia, a do pomocy przydzielił mu dwóch hetmanów -Mikołaja Kamienieckiego i Stanisława z Chodcza, a także Mikołaja Firleja i Stanisława Lanckorońskiego, a więc zaufanych ludzi króla 43 . Z kolei gdy w 1515 r. Zygmunt I szykował się do zjazdu w Pożoniu z cesarzem Maksymilianem, wyznaczył zarządców państwa na czas swej nieobecności. Zostali nimi Mikołaj Kamieniecki i biskup Konarski, którym powierzył ster władzy w kraju 44 . Jako że jednym z największych problemów i bolączek państwa polskiego w początkach XVI w. była przynależność polityczna Pokucia (terenu spornego Polski i Mołdawii), zadaniem Kamienieckiego jako hetmana wielkiego było, poza dowodzeniem wojskiem w czasie konfliktu zbrojnego, także prowadzenie pokojowych pertraktacji granicznych ze Stefanem Mołdawskim właśnie o sporne Pokucie, obszar rywalizacji polsko -mołdawskiej 45 . Pierwsze spotkanie reprezentacji zwaśnionych stron miało się odbyć jeszcze w lutym 1502 r. 46 Posłowie stawiwszy się przed władcą Mołdawii, w pierwszej kolejności zdecydowanie potępili wyprawę zorganizowaną przez niego na Pokucie zaraz po śmierci Olbrachta 47 . Miało wówczas dojść także do poufnej rozmowy Mikołaja Kamienieckiego ze Stefanem, w czasie której hetman wyraził swą aprobatę dla zwołania zjazdu granicznego na dzień 29 września 1502 r. w celu regulacji granic, zastrzegając jednakże, iż w grę wchodzą jedynie tzw. stare granice, a zatem Pokucie miało pozostać w rękach polskich 48 . Jako że Polacy w kwestii zjazdów granicznych i Pokucia grali na zwłokę, wynegocjowany termin zjazdu nie został dotrzymany, zaś Stefan miał stwierdzić, iż Kamieniecki mocno go zawiódł i Polakom już nie ufa 49 . Do kolejnych pertraktacji miało dojść dopiero 1 listopada 1503 r. Spotkanie jednakże się nie odbyło, ponieważ Stefan Mołdawski nie wywiązał się z umowy opuszczenia wcześniej Pokucia, zaś posłowie polscy, w tym hetman Kamieniecki, czekali na ten krok władcy mołdawskiego, uznając go za konieczny warunek do odbycia się zjazdu 50 . Pozostaje nakreślić pokrótce, jakie znaczenie miało piastowanie urzędu hetmana dla wzrostu znaczenia i pozycji danej rodziny. Za przykład posłuży tu ponownie rodzina Kamienieckich. Po okresie świetności, mającym miejsce w początkach XV w. i będącym dziełem wielkiego protoplasty rodziny Klemensa stanowisko opuścić. Myszkowski jednak już przed objęciem funkcji hetmana nie był człowiekiem "znikąd", a zatem piastowanie urzędu mu nie pomogło, ale też niewiele stracił. Przykład Kamienieckich pokazuje zaś, jak można było wykorzystać nominację hetmańską i jakie możliwości ona ze sobą niosła. Pozwalała stać się prawą ręką monarchy, jednym z najważniejszych jego powierników. W zamian za wierną służbę i pomoc królowi hetman mógł z kolei liczyć na ogromne nadania, poważny awans w karierze urzędniczej, zdobycie prestiżu i uznania, z których korzyści czerpać mogła cała rodzina. The article discusses the reasons for which the monarch in the fifteenth century decided to cede part of their military prerogatives to the person of hetman, as well as the stages of the development of this position. The creation of the hetman office was the result of several factors. Firstly, in the mid-fifteenth century, significant changes took place in the military system: in place of the general militia, the role of the primary military unit was assumed by mercenaries. Simultaneously, firearms appeared and military tactics developed. In the new conditions, the monarch needed someone who was able to take command over a professional army, who had adequate knowledge and skills. Another factor influencing the formation of the hetman office was a constant threat to the south-eastern Polish border, which necessitated the formation of regular troops to defend the south-eastern borders and the establishment of their permanent leader. Finally, the third factor was the tradition of establishing in Poland general prefects or commanders of the court military troops as deputies of the king. These three factors engendered the formation of the office of hetman. The creation of the office went through several phases and in each of them the hetman prerogatives and powers were different. The titulature was also subject to transformation and in each of the phases the term of the Crown Hetman had in practice different significance. Keywords: The Jagiellons, hetmanship, Mikołaj Kamieniecki, Aleksander Jagiello, campiductor Katarzyna Niemczyk 160 Społeczeństwo a władza – sposoby kontroli władzy przez społeczeństwo stanowisko opuścić. Myszkowski jednak już przed objęciem funkcji hetmana nie był człowiekiem „znikąd”, a zatem piastowanie urzędu mu nie pomogło, ale też niewiele stracił. Przykład Kamienieckich pokazuje zaś, jak można było wykorzy stać nominację hetmańską i jakie możliwości ona ze sobą niosła. Pozwalała stać się prawą ręką monarchy, jednym z najważniejszych jego powierników. W za mian za wierną służbę i pomoc królowi hetman mógł z kolei liczyć na ogromne nadania, poważny awans w karierze urzędniczej, zdobycie prestiżu i uznania, z których korzyści czerpać mogła cała rodzina.
Showing the abstract — retrieve the full paper via the Exa API.